УИХ-ЫН ГИШҮҮН Д. ЛҮНДЭЭЖАНЦАН БИЧИЖ БАЙНА: БОРОО

(Арвайхээрээс Дэлүүн болдог хүрсэн минь)

Саа мөнгөн утасны үй түмэн нийтгэлээр

Сансар газар хоёрыг нэхэж байна уу гэмээр… П.Бадарч

Таван сараас эхлээд л тэнгэрээс хур царайчлав. Өргөн уудам нутаг маань өнтэй сайхан өвөлжиж хавар эрт нялх ногоотой залгасан хэсэг байхад ноднингийн борог нь хуйхлагдаад газар халж, тэнгэрийн хаяа улайсан арга хорго барах бас байх юм.

Нийт Монгол нутаг байтугай нэгэн уулын баруун зүүн суга хоёр өөр өнгөтэй байдаг хойно доо. Арвайхээрт явж байтал үдээс хойхноос эхлээд чийг үнэртэж дараахан нь ганц хоёр дусал хаян, оройхон хэрд шивэрч, унтахаар хэвтэх үеэс бүр шаагин шуугин орж эхэллээ. Яамай даа, тэнгэр минь салхилж шуураад үүлийг нь хөөчихсөнгүй. Ямар ч байсан газрын цангааг тайлахаар л орлоо доо хэмээн бодсоор. Нойрондоо дийлдлээ.

Маргааш өглөө нь эртлэн хөдөлж хаа хол Хэнтий ханыг зорилоо. Тэнд хатдын өргөөний нээлтэд оролцоно гэж байгаа. Замаараа хотоор дайрч, гэргийгээ аваад үдэш нэлээн орой Өндөрхаанд хүрч хоноглов. Энд бороо хур ороогүй, гандуухан зунтай золгож байгаагаа ярьж, нар буцахаас өмнө амжиж орох л байгаа даа гэцгээж байна. Би бороо захиалчихсан, араас ботгон чинээ бус том том атны чинээ үүл ачаалаад ирж яваа гэлээ.

Баян-Адарга суманд монголынхоо домогт хатдын дурсгалд зориулсан өргөө цогцолборыг нээж, түүнд нь би уригдсан юм. Алангоо эх, Өүлэн ээж, Сорхугтан хатан, Бөртэ хатан, Мандухай хатан, Ану хатан, Ханджамц эмээ, Дондогдулам хатан гээд Монголын үе үеийн түүхийн домогт хатдад зориулсан хатны бортого малгай хэлбэрийн барилга байшин барьж, түүн дотроо сайхь хатдын хөргийг залж, сэнтий суудлыг байрлуулжээ. Эл цогцолборыг Баян-Адарга суманд байгуулж байгаа нь санамсаргүй зүйл бус аа. Сэцэн хан аймгийн хөвчийн Жонон вангийн хошууны энэ нутагт Монголын сүүлчийн хаан VIII Богд Жавзандамбын хоёр хатан Дондогдулам, Гэнэнпил нар төрсөн түүхтэй гэж тус цогцолборыг санаачилж хөөцөлдсөн Д.Арвин, миний шавь түүхч Д.Энхцэцэг, Ц.Минжин нар бидэнд ярилаа.


 

Монгол хатдын сэтгэл ухаан монголын төрийг засах их хэрэгт үлэмж чухал байсныг эх түүхээсээ бид мэдэх билээ. Ийм л монгол эхчүүдийн уургийг хөхөж, бүүвэйн дууг нь сонсож, ухаант мэргэн сургаалаар нь өсөж торнисон морьтон Монголчууд дэлхийн дайдад хүрсэн гэж бодохоос домогт хатад, ээж нарынхаа ачийг ямагт бодож явах учиртай хүмүүс юм бид тийнхүү зав зайгүй явтал,

Хатан Сорхугтан ээж

Хаан хөвгүүдээ бүүвэйлсэн

Ханджамц буурал ээж би

Халхын Богдыг бүүвэйлсэн

Заяат хатдын бүүвэйг

Залгаж ээж нь бүүвэйлье

Зам нь хол шүү, миний хүү

Захиж ээж нь бүүвэйлье

гэсэн мөрүүд сэтгэлийн гүнд бууж, түүнээ жижигхэн цаасан дээр бичиж өвөртөллөө.

Баян-Адарга сумын төвийн урд толгойг Дуурлигийн нарс хэмээнэ. Элсэрхүү хөрстэй битүү нарсан ой толгойг бүрхжээ. Энд сүүлийн хэдэн жилд археологийн экспедиц ажиллаж, Ноён уулын булштай дөхөж очихуйц Хүннү гүрний үеийн чухал олдворууд олсноо газар дээр нь хүмүүст үзүүллээ.

Энэ булш нийтийн тооллын өмнөх I зууны үеийн булш бөгөөд Монгол-Солонгосын археологичид хамтарсан “Мон-Сол” төслийн 30 гаруй хүний бүрэлдэхүүнтэй баг энд ажиллаж байна. Уг экспедицийн монголын талыг ахалж буй Археологийн хүрээлэнгийн доктор Г.Рэгзэн бидэнд олдвороо танилцууллаа. Дуурлигиас нийт 203 ширхэг том, дунд, жижиг зэрэг янз бүрийн булш илрүүлээд байгаа гол булшаа тойрч дагалдах булшууд нь байрлажээ.

Манай нэрт түүхч, эрдэмтэн Х.Пэрлээ гуай энэ дурсгалыг анх нээсэн манай төсөл 10 гаруй жил үргэлжилнэ гэсэн төлөвлөгөөтэй ажиллаж, олсон олдворуудаараа үзэсгэлэн байгуулсан гэлээ. Дуурлиг нарс гэдэг нь дугуйрч ургасан учраас Дугуйрлиг нарс хэмээн нэрийддэг байсан нь хожим Дуурлиг нарс нэртэй болсон гэх ажээ. Эртний хаадын шарилыг байгаль эх өөрөө хамгаалалтадаа авч 300 гаруй жилийн өмнөөс их өтгөрөн шигүүрч ургасан гэж ой судлаачид хэлдэг байна.

Гэр бүлтэйгээ Баян-Адаргад ирснийх Дадал сум, Гурван нуур, Дэлүүн болдог орж Чингис өвөөтэй холбоотой түүхт газар нутгийг үзэхээр үдээс хойхоно хөдөллөө. Онон мөрнийг бирваазаар гарч, Гурван нуурт ирэв. Манай Н.Ганбямба гэргий Жаргалсайхантайгаа нутгийн хүний хувьд газарчлан, миний гэргий Д.Оюунцэцэгт энэ нутгийн үүх түүх, хүн ардынх нь аж төрлийг ярингаа буриад зоны онигоог урсгаж, өөрөө түүндээ баясан инээж хөхөрч явна. Өмнө нь миний бие үүгээр дүн өвлийн хүйтнээр явж, Гурван нуурын рашааны ойролцоо байх Чингис хаан ундаалж байсан домогтой (хажуу сэрүүн булаг) булгаас амсаж магнайгаа адисласан ч энэ удаад мөн л олон чухаг сэдэл, бодол энэ ариун гэгээн нутагт төрж байлаа.

Балжийн арал, Тэнгэлэг горхи, Тогоцог өндөр, Добу мэргэний хөшөө, Хөхөчү бөөгийн агуй, Хажуу булаг гээд Чингис өвөөгийнхөө бага насны үүх түүхтэй холбоотой домогт газруудыг үзэж, одоогийн хэлээр яривал эхнэр бид хоёр маш их энерги авлаа.

Дэлүүн болдог дээр гараад бид бяцхан хүндэтгэл ёслол хийгээд бууж ирэхдээ Дадал сумын Засаг дарга Жамсранжаваас танай буриад зоны дуунд эхнэр бид хоёр их дуртай. Эзэн Чингис хааны төрсөн нутгийн тухай ямар дуу байна гэвэл Дэлүүн болдог хэмээх сайхан дуу бий. Танд үгийг нь энэ айлд оронгоо бичиж өгье хэмээн 90 гаруй настай анчин Зундуй өвгөнийд бичиж өглөө.

ДЭЛҮҮН БОЛДОГ

Тэрэнги л модон шэмэдхэлтэй

Тэмүүжин түрэхэн Дэлюүн болдог

Тэсэшэгүй тэмэсэлэ эсэстэ

Тэнэгэрхэн Монголной дэгжэжэ байна.

Шэлбээхэн модон шэмэдхэлтэй

Шэнгэстэй түрэхэн Дэлюүн болдог

Шэрүүхэн тэмэсэлэй эсэстэ

Шинэхэн Монголной дэгжэжэ байна.

Сумын зарим иргэд болон Дадал суманд байрлах хилийн цэргийн ангид уулзалт хийгээд, оройн нар нэлээн хэвийсэн үед Дадал сумаас хөдөлж, мөн л шөнө орой болсон хойно Өндөрхаанд ирэв. Орой хэрд Ононг мөн л бирваазаар гаталж ирсэн бид хэд дорнын цагаан саран тэнгэрт хөөрсөн үед Хэрлэн мөрний хөвөөнд гадаа тухлаад, хоёр өдрийнхөө үзсэн харсан сонинг энд амьдардаг үеэл дүү хүүхнийхээ нөхөр хүргэн Алтан-Очирт ярьж суулаа.

Өглөө нь ах, эгч хоёр нь буцлаа, хоёр хоногт их ч сайхан юм үзлээ. Захих хэлэх зүйл байна уу гэж эхнэр маань хэлэхэд зам сайхан болсон. Захих юу байх вэ. Бороо л хэрэгтэй байна гэж хүсэх, хошигнох хоёрыг хослуулан хэлэв. Аймаг орныхонтой уулзчихаад Мөрөн сумын ар талаар гарч явтал утас дуугарч бороо ороод эхэллээ шүү. Овоо удаан орох шинжтэй байна хэмээн баяртай нь аргагүй цовоо цолгин хэлж байна.

Оройхон нь утасдаж бороо яаж байна гэвэл орсоор л байна. Шөнөжингөө орох байх аа гэлээ. Амны билгээс ашдын билэгт гэдэгчилэн баруун төвийн нутгаар орсон бороо одоо нутгийнхаа зүүн хэсэгт орж байгаа даа, нийт нутгийг хамарсан бороо юм байна гэж бодлоо. Өрөөнийхөө гэрлийг асааж ширээний ард суун, том улаан дэвтрээ дэлгэн Арвайхээрээс Дэлүүн болдог орсон тухай энэхүү товч тэмдэглэлээ жаргаан, ард нь Бороо гэсэн бяцхан шүлэг татлав.

БОРОО

Арвайхээрт шөнөжингөө

Асгарч нэг

Зүсэрч нэг бороо орж байна

Ангасан талын

Цангааг тайлах гэж

Аадар бороо

Орж байна

Гэнэн залуу насны минь

Гэмгүй цагаан алдааг

Сануулж нэг

Дурсуулж нэг

Санаандгүй чи минь зүүдэнд ирэв

Өндөрхаанд өдөржингөө

Шивэрч нэг

Шаагиж нэг бороо орж байна

Өглөөнөөс эхэлсэн бороо

Үд хэвийсэн ч орсоор

Өвс ногооны толгой

Шалба норсон ч орсоор

Өнийн дурсамжийг сэргээж

Өөрийн эрхгүй санаашруулж байна

Хувьтай нутгийнх минь болохоор намайг

Хур нь хүртэл ухааруулж байна

2011.06.21

Их тэнгэрийн ам

  • Шинэ
  • Их уншсан